Shilajit ਕਿਆ ਹੈ?
Shilajit ਉਹ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਟਾਰ‑ਵਾਂਗਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਚਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ‘ਰਸਾਇਨਾ’ (ਜੀਵਨ‑ਨਵੀਕਰਣ ਟੋਨਿਕ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਜ‑ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਬੂਸਟਰ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਕੈਪਸੂਲ ਅਤੇ ਪਾਊਡਰ ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?
ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ
ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ 2016 ਵਿੱਚ Andrologia ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਇਹ ਅਧਿਐਨ, ਰੈਂਡਮਾਈਜ਼ਡ, ਡਬਲ‑ਬਲਾਈਂਡ, ਪਲੇਸਿਬੋ‑ਕੰਟਰੋਲ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ – ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਪਲਿਮੈਂਟ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤਾ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
- ਭਾਗੀਦਾਰ: 45‑55 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੁਰਸ਼ (ਕੁੱਲ n ≈ 60)
- ਖੁਰਾਕ: 250 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ. ਸ਼ੁੱਧ Shilajit, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ (ਕੁੱਲ 500 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ.) 90 ਦਿਨਾਂ ਲਈ
- ਮੁਲਾਂਕਣ: ਕੁੱਲ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ, ਮੁਕਤ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ, DHEAS, ਅਤੇ ਗੋਨਾਡੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਹਾਰਮੋਨ – LH ਅਤੇ FSH – ਦੀ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ
ਮੁੱਖ ਨਤੀਜੇ
ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ 90 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਅਦ, ਪਲੇਸਿਬੋ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ:
- ਕੁੱਲ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ (p < 0.05)
- ਮੁਕਤ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਅਤੇ DHEAS ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ
- LH ਅਤੇ FSH ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ “ਸਥਿਰ” ਰਹੀਆਂ, ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਉਥਲ‑ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ
ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ (p‑value) ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਾਤਰਾ (effect size) ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਧਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ – ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ।
LH ਅਤੇ FSH ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ?
LH (ਲਿਊਟੀਨਾਈਜ਼ਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨ) ਪਿਟੂਟੀਰੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਸਿਗਨਲ ਹੈ ਜੋ ਟੈਸਟਿਸ ਨੂੰ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਬਣਾਉਣ ‘ਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਪਰ LH ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ LH ਅਤੇ FSH ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਅਰਥ ‘ਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ Shilajit ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਪਿਟੂਟੀਰੀ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ – ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
DHEAS (ਡਿਹਾਈਡਰੋਏਪਿਅਂਡਰੋਸਟੇਰੋਨ ਸਲਫੇਟ) ਇੱਕ ਐਡਰੀਨਲ ਐਂਡਰੋਜਨ ਹੈ ਜੋ ਉਮਰ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਵਧਤੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ Shilajit ਸ਼ਾਇਦ ਐਂਡਰੋਜਨਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਹੀ।
ਸੀਮਾਵਾਂ (Caveats)
- ਛੋਟਾ ਨਮੂਨਾ: ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਛੋਟਾ ਟਰਾਇਲ – ਨਤੀਜੇ ਹੋਰ ਪਰੀਖਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
- ਉਮਰ ਸੀਮਤ: 45‑55 ਸਾਲ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ; 20‑30 ਸਾਲ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ।
- ਹਾਰਮੋਨ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ: ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ, ਤਾਕਤ, ਲਿਬੀਡੋ ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰੀਕ ਕਮਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦਾ ਕੋਈ ਡਾਟਾ ਨਹੀਂ।
- ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਵੈਛਿਕ: ਹਾਈਪੋਗੋਨੈਡਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੈਡੀਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ।
- ਸ਼ੁੱਧ ਐਕਸਟ੍ਰੈਕਟ: ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ Shilajit ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਤਪਾਦ ਸੀ। ਕੱਚੀ ਰਾਲ, ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਕੈਪਸੂਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜਾਂਚੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਿਹਾਰਕ ਸਲਾਹਾਂ (Practical Takeaways)
ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਅਵਧੀ – 250 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ. ਦੋ ਵਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, 90 ਦਿਨਾਂ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਡੋਸਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਿਆ।
ਗੁਣਵੱਤਾ – Shilajit ਕੱਚੀ ਪਡਾਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ, ਆਮਫੀਕ ਐਸਿਡ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਖਰੀਦਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (purified) ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ‑ਪੱਖੀ ਲੈਬ ਟੈਸਟਿੰਗ (ਹੈਵੀ‑ਮੇਟਲ, lead, arsenic, cadmium, mercury) ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦ ਚੁਣੋ।
- ਜੇ ਉਤਪਾਦ ‘ਚ COA (Certificate of Analysis) ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੇਮ‑ਚੈਂਜਰ ਨਹੀਂ – ਖਤਰਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ – ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਟਾਰਗੇਟ 45‑55 ਸਾਲ ਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਂਡਰੋਜਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੁਵਕ, ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਥੈਰੇਪੀ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝਟਪਟ ਇਸ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
- ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਲ ਸਮੱਸਿਆ (ਥਾਇਰੌਇਡ, ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ, ਲੋਹਾ‑ਸੰਬੰਧੀ, ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨਤੀਜਾ (Bottom Line)
ਇਹ ਰੈਂਡਮਾਈਜ਼ਡ, ਪਲੇਸਿਬੋ‑ਕੰਟਰੋਲ ਅਧਿਐਨ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 250 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ. ਸ਼ੁੱਧ Shilajit ਦੋ ਵਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 90 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਕੁੱਲ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ, ਮੁਕਤ ਟੈਸਟੋਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਅਤੇ DHEAS ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ LH ਅਤੇ FSH ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ “ਕੁਦਰਤੀ ਟੀ‑ਬੂਸਟਰ” ਦਾਵਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ, ਉਮਰ‑ਸੀਮਤ ਟਰਾਇਲ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਅਧਿਐਨ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ‑ਤਾਕਤ‑ਬਾਡੀ‑ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ’ਤੇ ਅਸਲ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਡੈਟਾ ਮਿਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਤांकि Shilajit ਨੂੰ “ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਹੱਲ” ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕੇ।
