سوزاندن چربی با کافئین: چرا دوز ۳ mg/kg بهتر از ۹ mg/kg است
ممکن است گمان کنید که سه برابر کردن دوز کافئین، اثر سوزاندن چربی را سه برابر میکند. یک مطالعه تصادفی جدید نشان میدهد که بالعکس؛ بالاترین دوز، کمترین تأثیر را بر اکسیداسیون چربی داشته و کوچکترین دوز مؤثر، همان دوزی است که فشار بر قلب را کمترین میکند.
طراحی مطالعه
پژوهشگران به سرپرستی گونگ (Gong) نتایج خود را در مجله International Society of Sports Nutrition منتشر کردند. آنها اثر کافئین را بر گروهی کوچک از دانشجویان زن دانشگاه، که وزن اضافه یا چاق و سبک زندگی نشسته داشتند، بررسی کردند. یازده شرکتکننده (میانگین سنی ۲۰٫۲ سال، شاخص توده بدنی ۲۶٫۳۶ kg/m²) چهار جلسه را تکمیل کردند: دریافت پلاسیبو یا کافئین بهمیزان ۳، ۵ یا ۹ mg به ازای هر کیلوگرم وزن بدن (PubMed 42120324).
در هر جلسه ابتدا ۶۰ دقیقه استراحت نشسته انجام شد و سپس ۴۰ دقیقه قدمزدن روی تردمیل با شدت «FATmax» – نقطهای که بدن بیشترین چربی را میسوزاند – صورت گرفت. کالریسنجی غیرمستقیم برای ثبت سوختوساز استفاده شد. فشار خون، ضربان قلب و شاخص پر perfusion نوک انگشت (PI) برای ارزیابی واکنشهای قلبی‑عروقی اندازهگیری شدند.
نتایج اصلی: «بیشتر بهتر نیست»
- هر دو دوز ۳ mg/kg و ۵ mg/kg در مقایسه با پلاسیبو و دوز ۹ mg/kg، اکسیداسیون چربی را بهطور معنیداری بالا بردند (p < 0.05).
- دوز ۹ mg/kg هیچ افزایشی در متابولیسم چربی نشان نداد.
- الگو برای اکسیداسیون کربوهیدرات نیز مشابه بود: با دوز ۵ mg/kg، اکسیداسیون کربوهیدرات کمتر از پلاسیبو بود و هر دو دوز ۳ mg/kg و ۵ mg/kg کمتر از دوز ۹ mg/kg اکسیداسیون کربوهیدرات داشتند. به عبارت دیگر، دوزهای متوسط سوختگیری را به سمت چربی تغییر میدادند، در حالی که دوز بالا این اثر را از دست میداد.
- کافئین بر ضربان قلب در حالت استراحت یا بر میزان کل اکسیداسیون سوخت تأثیری نداشت؛ اثر سوزاندن چربی فقط در زمان ورزش مشهود شد.
واکنشهای قلبی‑عروقی
- ۳ mg/kg: هیچ تغییر معنیداری در فشار خون یا ضربان قلب در طول ورزش مشاهده نشد.
- ۵ mg/kg: فشار خون و ضربان قلب بهطور قابلتوجهی افزایش یافت.
- ۹ mg/kg: همانند دوز قبلی، فشار خون و ضربان قلب بهطور معنیداری بالا رفت.
- تمام دوزهای کافئین: شاخص PI کاهش یافت (p < 0.05). PI معیاری از جریان خون در نوک انگشت است.
نویسندگان نتیجه گرفتند که دوز ۳ mg/kg بهترین تعادل بین تحریک اکسیداسیون چربی و حفظ فشار قلبی‑عروقی را در این جمعیت فراهم میکند. دوز ۵ mg/kg نیز اکسیداسیون چربی را افزایش داد، اما به بهای فشار بیشتری بر سیستم قلبی‑عروقی.
نکات عملی
دوز مناسب
نقطه شیرین در این مطالعه ۳ mg/kg بود. برای فردی با وزن ۷۰ kg این مقدار حدود ۲۱۰ mg کافئین میشود. دوز ۵ mg/kg تقریباً ۳۵۰ mg و دوز ۹ mg/kg حدود ۶۳۰ mg است. محاسبه ساده است و صرفاً براساس وزن بدن انجام میشود؛ نه براساس مقادیر استخراجشده از مقاله.
زمانبندی مصرف
در پروتکل، پس از بلع قرص، شرکتکنندگان ۶۰ دقیقه استراحت کردند و سپس ۴۰ دقیقه قدم زدند. این زمانبندی است که دادهها پشتیبانی میکند؛ مقاله اشارهای به حالت ناشتا بودن یا نه شرکتکنندگان ندارد، بنابراین نمیتوان «کاردیو ناشتا» را از این مطالعه استنتاج کرد.
شدت ورزش
تمرین قدمزدن در FATmax بهعنوان ورزش با شدت متوسط‑شدت تعریف شد. نتایج نباید بهعنوان قابلاعمال بودن بر تمرینهای سنگین یا جلسات طولانی استقامت فرض شوند.
افراد مناسب و محتاط
- مناسب: زنان جوان، نشستهنشین، وزن اضافه یا چاق که ورزشهای کم‑شدت انجام میدهند.
- محتاط یا اجتنابکننده: افراد مبتلا به فشار خون بالا، بیماری قلبی یا حساسیت به کافئین باید قبل از آزمایش با متخصص مشورت کنند؛ زیرا دوزهای ۵ mg/kg و ۹ mg/kg فشار خون و ضربان قلب را افزایشی کنند.
محدودیتهای مطالعه
- نمونه کم: یازده شرکتکننده برای تعمیم به کل جمعیت کافی نیست. نتایج فقط برای زنان جوان حاصل شدهاند؛ مردان، ورزشکاران، افراد مسنتر یا کسانی که بهطور روزانه کافئین مصرف میکنند در این پژوهش بررسی نشدهاند.
- طبیعت حاد: تنها یک جلسه برای هر دوز اندازهگیری شد؛ بنابراین نمیتوان درباره اثرات طولانیمدت یا کاهش وزن بدن نتیجهگیری کرد.
- PI: کاهش شاخص PI در تمام دوزها جالب است، اما مقاله توضیحی درباره معنی بالینی آن ارائه نمیدهد؛ این میتواند نشانهای از تغییرات عروقی قابلاندازهگیری باشد، نه الزاماً آسیب.
جمعبندی
در این آزمایش تصادفی کوچک، دوز ۳ mg/kg کافئین، اکسیداسیون چربی را نسبت به پلاسیبو افزایش داد بدون اینکه فشار خون و ضربان قلب را ارتقا دهد؛ در حالی که دوز ۹ mg/kg هیچ فایده متابولیکی نشان نداد. مطالعه از دوز متوسط بر پایه وزن بدن حمایت میکند و نشان میدهد دوزهای بزرگتر شاید مزیتی نداشته باشند. با این حال، سوالات زیادی دربارهٔ اثرات بلندمدت و تعمیم به جمعیتهای دیگر باقی میماند.
منبع: Gong et al., Journal of the International Society of Sports Nutrition. DOI: 10.1080/15502783.2026.2670558.